برای نگهداری از موادغذایی مختلف از چه روش هایی باید کمک بگیریم موادغذایی فاسد شدنی از اهمیت ویزه ای برخوردار هستند و برای پیشگیری از از بین رفتن طعم انواع غذاها باید اصول صحیح نگهداری از آن ها را بدانیم تا به اعضای خانواده آسیبی وارد نکنیم پنیر، رب گوجه فرنگی و محصولات گروه نان و غلات مهمترین مواردی هستند که در برنامه روزانه مان حضور دارند و جایگاه ویژه ای در زمینه آشپزی به خود اختصاص داده اند روش‌‌های متداول نگهداری از این مواد خوراکی به چه صورت است ؟

دکتر پیمان غلام نژاد؛ کارشناس آزمایشگاه کنترل مواد غذایی دانشگاه علوم پزشکی ایران

 مقدمه

سوسیس از کلمه لاتین Salsus به معنی نمک سود شده یا نگهداری شده، گرفته شده است.

در روزگار قدیم که برای نگهداری گوشت، یخچال اختراع نشده بود مردم به کمک نگهدارنده‌‌هایی مثل نمک بر این مشکل فائق می‌‌آمدند.

با کشف ادویه‌‌های جدید این مواد نه تنها به عنوان نگهدارنده به کار می‌‌رفتند، بلکه سبب بهبود طعم و عطر ماده غذایی می‌‌شدند.

در فصول سرد مردم از هوای سرد بهره می‌‌بردند ولی در فصول گرم از طریق خشک کردن، دودی کردن، استفاده از نمک و انواع ادویه گوشت را برای مدت طولانی و سالم نگهداری می‌‌کردند.

با صنعتی شدن تولید غذا روش‌‌های نگهداری غذا نیز صنعتی شده و نسبت به گذشته اهمیت بیشتری یافته است.

فساد مواد غذایی به دلیل نگهداری نادرست نه تنها از نظر اقتصادی به تولیدکننده ضرر می‌‌رساند بلکه می‌‌تواند وجهه او را در دید مصرف کنندگان نیز تضعیف نماید.

عوامل موثر بر ماندگاری مواد غذایی

ماندگاری مدت زمانی است که مواد غذایی و آشامیدنی، تحت شرایط نگهداری توصیه شده توسط تولیدکننده، قابل نگهداری یا مناسب برای مصرف می‌‌باشند و تمام خصوصیات مورد ادعا را دارا باشند.

تمام مواد خوراکی فاسد شدنی در هر یک از مراحل تولید، عمل آوری، بسته بندی، توزیع، حمل، نگهداری و مصرف توسط مصرف کننده پتانسیل فاسد شدن دارند.

ماندگاری تحت تأثیر عوامل بسیاری از جمله نور، حرارت، تبادل رطوبت و گاز، فشارهای مکانیکی و آلودگی میکروبی می‌‌باشد. بنابراین کیفیت و نوع بسته بندی اهمیت زیادی دارد.

در گذشته شیر در بطری‌‌های شیشه ای بسته بندی و به بازار عرضه می‌‌شد ولی امروزه به دلیل پیشگیری از اثرات منفی اکسیداسیون چربی شیر توسط نور، بسته بندی شیر متفاوت شده است.

دمای نگهداری مواد غذایی فاسد شدنی فاکتور مهمی در شروع فعالیت‌‌های میکروبی  آنزیمی می‌‌باشد. برای مثال فعالیت‌‌های آنزیمی و فساد شیمیایی پنیر از دمای 8 درجه سانتی‌گراد به بالا شروع می‌‌شود.

به همین دلیل نگهداری پنیر در یخچال با دمای مناسب ضروری است. جهت جلوگیری از تبادل رطوبت یا عوامل آلوده کننده، درز دوخت بسته بندی‌‌ها اهمیت زیادی دارد.

مصرف کنندگان باید توجه کنند که از خرید بسته بندی‌‌های معیوب یا آن‌‌هایی که درز دوخت آن‌‌ها به راحتی باز می‌‌شود خودداری کنند. جلوگیری از آسیب‌‌های مکانیکی هم در بسته بندی‌‌ها مورد توجه می‌‌باشد.

حتما به هوای داخل بسته بندی‌‌های چیپس توجه کرده اید که از آسیب فشارهای مکانیکی به محتوی آن تا حد زیادی جلوگیری می‌‌کند .در بعضی مواد غذایی ماندگاری از جنبه حفظ سلامت مصرف کننده اهمیت زیادی دارد.

آلودگی‌‌های میکروبی اثرات سویی بر روی مواد غذایی ایجاد می‌‌کنند. بعضی از این آلودگی‌‌ها،کپک‌‌ها و قارچ‌‌هایی هستند که بر روی پنیر، رب گوجه فرنگی و محصولات گروه نان و غلات ممکن است مشاهده کنید.

سموم تولید شده توسط قارچ‌‌ها می‌‌تواند آسیب جدی به سلامت انسان وارد نماید. سم آفلاتوکسین موجود در پسته از جمله این سموم می‌‌باشد.

گاهی سموم تولیدی توسط میکروب‌‌ها تولید مسمومیت غذایی می‌‌کنند که موارد آن در اثر مصرف غذاهای مانده یا غذاهای نگهداری شده در خارج از یخچال، بخصوص در فصول گرم سال مشاهده می‌‌شود.

روش‌‌های صنعتی نگهداری مواد غذایی

سرد کردن مواد غذایی

فرآورده‌‌های پروتئینی با منشأ دامی مثل انواع گوشت قرمز، مرغ، تخم مرغ، انواع لبنیات، غذاهای پخته و نیمه پخته آماده مصرف، غذاهایی سرشار از مواد مغذی، ویتامین‌‌ها و مواد ضروری برای تأمین نیازهای بدن و یکی از پر مصرف ترین گروه‌‌های مواد غذایی در جامعه می‌‌باشند.

این مواد قابلیت فساد بالایی دارند و مواد مغذی موجود در آن‌‌ها محیط مناسبی برای رشد میکروب‌‌ها است. رعایت زنجیره سرد پس از تولید، فعالیت میکروبی و آنزیمی درون آن‌‌ها را به تعویق انداخته و از فساد آن‌‌ها جلوگیری می‌‌کند.

بنابراین استفاده از دمای یخچال یا انجماد از جمله روش‌‌های متداول نگهداری این دسته از خوراکی‌‌ها می‌‌باشد.

 

استفاده از نمک و ادویه برای نگهداری از مواد غذایی

نمک خاصیت نگهدارندگی قوی داشته و از گذشته دور در نگهداری مواد غذایی استفاده می‌‌شده است.

استعداد بالای فسادپذیری شیمیایی و آلودگی میکروبی گوشت قرمز، مرغ و ماهی از یک طرف و کشف فواید موادی که به همراه یا درکنار این فرآورده‌‌ها مصرف می‌‌شوند از طرف دیگر باعث شده تا تحقیقات فراوانی بر روی افزودنی‌‌های گیاهی و ادویه، همچنین نقش آنتی اکسیدانی و ضد میکروبی این مواد صورت پذیرد.

هزاران سال است که انسان از انواع ادویه و بعضی گیاهان جهت بهبود طعم و عطر غذاها استفاده می‌‌کند.

تمدن‌‌های اولیه به ارزش این مواد در نگهداری غذا و اثرات درمانی آن‌‌ها پی برده بودند. آزمایشات علمی در اواخر قرن 19 خواص ضد میکروبی این مواد و اجزا آن‌‌ها را به اثبات رساند.

اثرات ضد میکروبی دارچین، میخک و خردل، قوی و انواع ادویه، زیره سیاه، زیره سبز، گشنیز، اکلیل کوهی(رزماری)، مریم گلی و آویشن، متوسط و فلفل سیاه، فلفل قرمز و زنجبیل ضعیف می‌‌باشد.

مطالعات دهه اخیر ثابت کرده که سیر، پیاز، دارچین، میخک، آویشن و مریم گلی می‌‌توانند رشد باکتری‌‌ها،کپک‌‌ها و مخمرها را در مواد غذایی مهار کنند.

اگرچه خواص ضدمیکروبی ادویه‌‌ها و گیاهان به اثبات رسیده، مقادیر به کار رفته در مواد غذایی جهت جلوگیری کامل از رشد میکروب‌‌ها کفایت نمی کند. فعالیت ضد میکروبی این مواد وسیع است و بسته به نوع ادویه، میکروارگانیسم و ماده غذایی متفاوت است. بنابراین نباید به این مواد به عنوان عناصر اساسی ضد میکروبی نگاه کرد.

بلکه با رعایت موازین بهداشتی و نگهداری فرآورده‌‌های گوشتی در شرایط مناسب به کمک این مواد شرایط رشد میکروب‌‌ها نامناسب می‌‌شود و اثرات ضد میکروبی این مواد مکمل اثرات نمک، اسیدها و دیگر نگهدارنده‌‌ها می‌‌باشند.

خشک کردن مواد غذایی

خشک کردن مواد غذایی به منظوری نگهداری طولانی روش دیگری است که به صورت سنتی و صنعتی انجام می‌‌گیرد.

این روش بیشتر برای نگهداری سبزی، میوه، شیر و بعضی از فرآوردهای آن و همچنین گوشت در مناطق گرم و کویری که دسترسی به یخچال ندارد،  استفاده می‌‌گردد.

از آنجا که میکروب‌‌ها برای فعالیت نیاز به آب دارند با خشک کردن مواد غذایی آب مورد نیاز میکروب‌‌ها از دسترس آن‌‌ها خارج شده و سبب توقف یا کاهش فعالیت آن‌‌ها می‌‌شود.

حرارت دادن مواد غذایی

حرارت زیاد باعث از بین رفتن میکروب‌‌ها وآنزیم‌‌ها می‌‌شود.

اگر میکروب‌‌های موجود در مواد غذایی را با حرارت دادن از بین ببریم و از ورود میکروب‌‌های جدید به آن جلوگیری کنیم، می‌‌توانیم ماده غذایی حرارت دیده را به مدت طولانی تری نگهداری کنیم.‌‌هاگ باکتری‌‌ها مقاومت زیادی حتی در برابر حرارت بالا دارند و برای از بین بردن آن‌‌ها باید همراه حرارت از فشار استفاده کرد.

محتویات داخل قوطی کنسرو در حرارت 120درجه سانتیگراد و تحت  فشار، از باکتری‌‌ها و‌‌هاگ آن‌‌ها عاری خواهد شد. با توجه به اینکه قوطی سالم کنسرو امکان نفوذ مجدد عوامل فساد را غیرممکن می‌‌سازد لذا محتوای داخل قوطی‌‌های کنسرو بدون نیاز به نگهداری در سرما قابل نگهداری خواهد بود.

از جمله متداول ترین روش‌‌های حرارت دهی پاستوریزه و استریلیزه کردن می‌‌باشد.

پاستوریزه کردن از بین بردن میکروب‌‌های بیماری زا موجود در مواد غذایی با درجه حرارت 65 درجه سانتی گراد به مدت 30 دقیقه و یا 72 درجه به مدت 15 تا 20 ثانیه استفاده می‌‌شود. استریلیزه کردن از بین بردن کلیه میکروب‌‌های بیماری زا و غیر بیماری زا موجود در مواد غذایی با درجه حرارت 150-135 درجه سانتی گراد به مدت چند ثانیه می‌‌باشد تا کیفیت آن تغییر نکند.

برای استریلیزه کردن کنسرو، حرارت 121 درجه به مدت 15 دقیقه تحت فشار  استفاده می‌‌شود.

پرتو دهی به مواد غذایی

اشعه‌‌های غیریونیزه مثل فرابنفش به دلیل نفوذ سطحی کاربرد ندارند. اشعه گاما به دلیل ارزان بودن و نفوذ مناسب در بعضی محصولات کشاورزی استفاده می‌‌شود.

در انواع ادویه و سبزی خشک، استفاده از پرتوهای یون ساز مثل گاما، ایکس و باریکه الکترون متداول است.

طبق استاندارد ملی ایران، پرتودهی مجدد غیرمجاز است و مواد پرتودهی شده باید دارای مندرجات برچسب مربوطه جهت اطلاع رسانی به مصرف کننده باشند.

بعضی روش‌‌های دیگر نگهداری از مواد غذایی

رب گوجه فرنگی، رب انار و انواع مربا مواد غذایی هستند که با روش تغلیظ مواد غذایی از طریق کاهش آب مواد غذایی و از بین بردن میکروب‌‌ها دراثر حرارت، ماندگاری بیشتری پیدا کرده اند.

استفاده از دود در گذشته جهت نگهداری مواد غذایی مثل ماهی دودی و برنج کاربرد داشته است. توجه کنید که استفاده از اسانس دود در بعضی مواد غذایی رایج است و داشتن طعم دودی یک ماده غذایی دلیل بر دودی بودن آن نمی باشد.

استفاده از تخمیر شیر و گوشت و تولید محصولات تخمیری راه دیگر افزایش ماندگاری مواد غذایی می‌‌باشد.

نکات مهم نگهداری مواد غذایی در منزل

توصیه می‌شود نان مصرفی را روزانه تهیه کنید. اگر امکان چنین کاری نیست باید نان را قبل از قرار دادن در داخل نایلون خشک و خنک کنید تا در داخل نایلون عرق نکرده و کپک نزند.

بعد از خنک کردن نان می‌توان آن را در داخل نایلون تمیز قرار داد و در فریزر به مدت بیشتری نگهداری کرد.  قرار دادن نان در یخچال باعث بیات شدن آن می‌‌شود.

آرد را در محیط بسیار خنک یا در داخل بسته‌بندی مناسب به شکلی که رطوبت را جذب نکند در یخچال نگهداری کنید.

برای نگهداری میوه‌ها و سبزی‌ها در یخچال اول آن‌ها را بشویید و بعد خشک کرده، نگه دارید. به طور دائم میوه‌ها را بازبینی کنید و اگر میوه خراب یا له شده‌ در میان آن‌ها وجود داشت آن را جدا کنید.

از آنجا که گاز متصاعد شده از میوه‌‌های رسیده بر میوه‌‌های دیگر تاثیر گذاشته و آن‌‌ها را خراب می‌‌کند، میوه‌‌های لک دار را از سایر میوه‌‌ها جدا نمایید.

در صورت کپک‌زدگی باید سریعاً میوه و سبزی کپک زده از یخچال خارج شود. زیرا باعث انتشار آلودگی در یخچال می‌شود. در صورت مشاهده چنین مواردی باید ظروف نگه‌داری این مواد را نیز از یخچال خارج کرده و به دقت شستشو و ضدعفونی کرد. میوه‌ها و سبزی‌ها پس از شستشو باید در یخچال نگه‌داری شوند.

شستن و نگهداری بعضی میوه‌‌ها مثل موز در یخچال، به خراب شدن آن‌‌ها کمک می‌‌کند.

شیر استریلیزه تا زمان باز نشدن درب آن، در صورت نگه‌داری در شرایط مندرج روی بسته بندی و به دور از تابش مستقیم نور آفتاب، تا پایان تاریخ انقضا مندرج بر روی بسته بندی قابل نگهداری است.

با باز کردن بسته بندی یک محصول لبنی مدت ماندگاری آن کاهش می‌‌یابد. شیر را در ظروف فلزی مانند آهن یا مس نگه‌داری نکنید. از قرار دادن شیر در معرض نور خورشید اجتناب کنید.

مواد لبنی را در سرد‌ترین منطقه یخچال نگهداری کنید.

تخم مرغ را به صورت نشسته و داخل ظرف دربسته داخل یخچال نگهداری نمایید تا هم ماندگاری آن افزایش یابد و هم آلودگی سطح آن به داخل یخچال منتشر نشود.

روغن‌ها قابلیت فساد پذیری بالایی دارند. درصورت تماس روغن با رطوبت، نورخورشید، ظروف فلزی و دمای بالا روغن با سرعت بیشتری فاسد می‌‌شود.

بنابراین روغن‌ها را باید در محل خشک و خنک و دور از نور و در ظرف در بسته نگه‌داری نمود. روغن‌‌های مصرف شده را دوباره به داخل ظرف اصلی روغن برنگردانید.

زندگی انلاین

ارسال شده در 24 مهر 1395 توسط خانم فردوس فرد با موضوع عمومی

پیشنهاد سردبیر

  • برای چه بیماری هایی بوتاکس ضرر دارد
  • پیامدهای یائسگی زودرس
  • حکمرانی فرزند بر والدین و راه حل درمانی برای آن
  • تست اعصاب کرانیال چگونه تستی است
  • مشکلات پوستی و آلزایمر
  • آیا نامنظم بودن قاعدگی در دختران اشکال دارد؟
  • گردو پاره- شیرینی ترکیه
  • چگونه در طی یک سال آبلیمو تازه بماند؟
  • سیر اختلال سلوک و پیامد آن
  • گیاهانی با خطر ایجاد سرطان سینه
  • قابل توجه افرادیکه از نانهای بسته بندی استفاده میکنند
  • ناتوانی در تمرکز کردن به خاطر این عوامل
  • بیماری خطرناک در ناحیه بینایی افراد دیابتی
  • نحوه صحیح برخورد با اشتباهات کودک
  • تخم‌مرغ بعلاوه سیب‌زمینی، کاملترین غذا
  • محبوبترین ها

  • احساس سیر شدن بیشتر با این نوع غذاها
  • لاغر شدن به کمک رژیم صفر کالری
  • ۵ نکته لاغری که باور کردنش با عقل جور در نمی آید
  • حتما در کنار اسفناج از ویتامین c استفاده کنید
  • برای جنین اسفناج چه فوایدی دارد
  • نوعی خوردنی که درمانگر دیابت است
  • خوراکی هایی که سرطان را از شما دور می کنند
  • چربی شکم را با استفاده از این خوراکی ها از بین ببرید
  • سوسیس چه نقشی در سرطان روده بزرگ دارد؟
  • غذا هایی که توانایی جسمی کودک را چند برابر می کند
  • اضافه وزن در میانسالی سبب افزایش ریسک بروز زوال عقلی می شود
  • تفاوت غذا خوردن در کنار همسر با محل کار
  • آیا می دانید دانه های کوچک (تخمه ، کنجد و…) چه خواصی دارند؟
  • ارتباط ماست وانیلی با روحیه
  • عوارض خوردن غذا در هنگام تفریح
  • درباره ی دکتر سلام

    مجله پزشکی دکتر سلام (hiDoctor.ir) در تاریخ دوم اسفند ماه سال ۱۳۹۰ آغاز به کار کرد. در حال حاضر سایت دکتر سلام با بیش از ۱۰۰ پزشک و متخصص، مترجم، کارمند و کسانی که در رشته های مرتبط هستند در حال همکاری است.

    خبرنامه

    با عضویت در خبرنامه ی دکتر سلام از آخرین مطالب و مقالات پزشکی و سلامتی با خبر شوید

    کلیه حقوق محفوظ و متعلق به مجله پزشکی دکتر سلام است بازنشر مطالب فقط با ذکر لینک مستقیم مجاز است